Ontwikkeling Hongaarse Gereformeerde Kerk in Slowakije

Het water van het evangelie vloeide weg

In een terugblik op de voortgang van de donaties die de Stichting Hulp Oost Europa (HOE) in 2006 ontving schrijft penningmeester Gert Molenaar: “Wij kunnen veel arme kinderen, jongeren, volwassenen en achtergestelde groepen in de Oost-Europese samenleving helpen een menswaardig bestaan op te bouwen. En we zijn zo ook in de gelegenheid hen in contact te brengen met de boodschap van het Evangelie van onze Here Jezus Christus. De uitbreiding van de Europese Unie met landen als Hongarije, Slowakije, Roemenië en Bulgarije roept bij velen de suggestie op dat de problemen tot het verleden behoren en dat de mensen in de meeste landen waar HOE actief is, nu wel op eigen benen kunnen staan. Dat is een volstrekt onjuiste beeldvorming, maar daarmee is de onterechte suggestie nog niet ongedaan gemaakt. De werkelijkheid is dat zich, tengevolge van de nieuwe marktgerichte situatie, een sociale en economische tweedeling voltrekt die voor velen tot onvoorstelbare armoede leidt. Die enorme vergroting van de kloof tussen arm en rijk spreekt veelal niet of nauwelijks meer tot de verbeelding. De rijken worden steeds rijker en de armen steeds armer. Dat is de harde waarheid in het Oost-Europa van de 21e eeuw.”

Die laatste constatering geldt zeker voor Slowakije. Dit land is voor velen een onbekende grootheid binnen Europa. Vaak wordt Slowakije verward met Slovenië en niet minder wordt het in één adem genoemd met Tsjechië. Historisch gezien geen wonder dat het een relatief onbekend land is, want pas in 1918 doemt de staat Slowakije op en dan ook nog in combinatie met Tsjechië. In 1993 ontstaat het huidige Slowakije, dat zich nu pas een eigen identiteit aanmeet nadat er zich in het afgelopen decennium een hevige machtsstrijd ontwikkelde.

Nog steeds zijn er sterke post-communistische en nationalistische krachten bezig in Slowakije, hetgeen ook blijkt uit de huidige regeringscoalitie met minister-president Robert Fico aan het hoofd met de SMER – de sociaal-democratische partij, de Slowaakse Nationale Partij en de Beweging voor een democratisch Slowakije. Bij die laatste partij staat Vladimir Meciar aan het roer, een rechts extremistische populist. Juist deze regeringscoalitie kreeg vlak na de installatie in de zomer van 2006 een oproep van de Rooms-katholieke bisschoppen van Slowakije. (Het land is voor 90% Rooms-katholiek). In de boodschap wordt een beroep gedaan op premier Fico “om de politieke cultuur als podium voor het openbare welzijn te beschermen en de sociale problemen van veel Slowaakse regio’s en bevolkingsgroepen op een bezonnen wijze op te lossen.”   De bisschoppen herinneren de Slowaakse minister-president er aan, dat de gelovigen “een wezenlijk bestanddeel van de bevolking van Slowakije vormen.” Ze spraken de wens uit, dat de nieuwe Slowaakse regering “een constructieve dialoog met de kerken” zou voeren,  want de dienst aan het openbaar welzijn biedt veel mogelijkheden voor een open samenwerking, aldus de bisschoppen.

Achter de Rooms-katholieke oproep schuilt een wereld aan negatieve ervaringen met het openbaar bestuur in Slowakije. Niet alleen de Rooms-katholieke kerk heeft hier mee te maken gehad, maar ook de protestantse kerken: de Evangelisch Lutherse kerk en de Hongaars sprekende Gereformeerde gemeenten. Slowakije lag als gebiedsdeel vanaf de Middeleeuwen onder Hongaarse invloed en dat is de oorzaak dat er thans nog naar schatting 1 miljoen Hongaarstalige Slowaken in Zuid-Slowakije wonen. Het bieden van structurele hulp aan de Gereformeerde gemeenten blijft de komende jaren hard nodig.

Onder het communistische regiem tot aan 1989 was er sprake van een strenge onderdrukking van de Gereformeerden in Slowakije, omdat zij niet alleen godsdienstig waren, maar ook nog de Hongaarse taal spraken. Een predikantenopleiding was er niet en wie theologie wilde studeren kwam onder grote druk te staan. De stichting Hulp Oost Europa heeft vanaf de jaren ’70 dan ook steeds aspirant-theologen op alle mogelijke manieren ondersteund. In 1993 werd het Johannes Calvijn Instituut in Komarno opgericht, waar men niet alleen kon kiezen uit een predikantenopleiding, maar ook kon worden opgeleid tot catecheet, evangelist, jeugdwerkleider en organist. Deze mensen leverden in de jaren ’90 een forse bijdrage aan de wederopbouw van de structuur binnen de Hongaarse sprekende Gereformeerde kerk. Het ontbrak de kerk decennialang aan kader. Een predikant omschreef de situatie in Slowakije als volgt: je kunt vissen op verschillende manieren vangen. Met een haak, een schepnet of een fuik, maar je kunt ook het water weg laten stromen. Dat laatste voltrok zich in Slowakije bij de Hongaars sprekende Gereformeerde gemeenten. Stelselmatig werd het levenswater van het Evangelie aan de christenen onttrokken, ondermeer door nauwelijks predikanten, catecheten, evangelisten, jeugdwerkleiders en organisten toe te staan. Wie zich er niet aan hield, ondervond grote tegenstand van de geheime dienst. De komst van een nieuwe generatie jonge predikanten heeft de kerk in de jaren ‘90 goed gedaan, ook al moet geconstateerd worden dat de opleiding niet geënt is op een ambt in een zich sterk seculariserende samenleving.

Ook bij de oprichting en ondersteuning van het Johannes Calvijn Instituut was en is de stichting HOE betrokken. Het Johannes Calvijn Instituut is sinds 2005 onderdeel geworden van de universiteit van Komarno, waardoor de wetenschappelijke vorming van Hongaars sprekende theologen in Slowakije nu beter gewaarborgd is voor de toekomst. Vreemd genoeg heeft de Hongaarse Gereformeerde kerk van Slowakije zich 17 jaar na dato nog steeds niet ontworsteld aan de druk van het “crypto-communisme”, ex-communisten die hun oude ideologie blijven uitdragen onder een andere naam. Naar analogie van de spionage door Poolse bisschoppen komen er ook steeds meer feiten boven drijven van Gereformeerde predikanten in Slowakije, die niet zuiver op de graad zouden zijn. Op internet zijn de spion-predikanten met naam en toenaam te vinden.

De laatste feiten, maar ook een aantal andere intriges blokkeren de kerk in het nemen van stappen voorwaarts. HOE heeft als stichting geconstateerd, dat veel predikanten door de verwikkelingen alleen intern gericht zijn, omdat ze zich niet willen inlaten met kerkpolitiek. Ondanks een open wetgeving is slechts een deel van de kerkelijke eigendommen van weleer door de staat terug geschonken aan de rechtmatige eigenaar. Een groot aantal gemeenten vorderde om uiteenlopende redenen hun eigendommen niet terug, misschien wel omdat ze dan ogenblikkelijk voor grote renovatiekosten zouden staan. De meeste Gereformeerde gemeenten in Slowakije zijn armlastig. De kerkelijke bijdragen van de individuele gemeenteleden zijn in het algemeen gering te noemen. De stap om een appèl te doen op hogere vrijwillige bijdragen durven de meeste gemeenten niet aan, omdat de kerkleden vaak zelf moeite hebben het hoofd boven water te houden.

Ondanks een economisch gezien zwak vertrekpunt zijn er in tal van gemeenten goede initiatieven van de grond gekomen. Er zijn vanaf 1993 drie nieuwe kerken gebouwd, in Bohelov, Filakovo en Dunajska Streda. Bij de realisatie van de kerkbouw was de stichting HOE nauw betrokken en ook Nederlandse gemeenten zetten zich er voor in: onder meer Woudenberg, Oud Beijerland en Huizen. De kerk in Dunajska Streda is een wonder uit Gods hand. In 1991 begon hier ds. Görözdi Miklós te preken in een kleine huiskamer met zeven oude vrouwen. De voorgaande jaren was duidelijk geworden, dat in Dunajska Streda geen plaats was voor een Gods huis: de plaats stond te boek als een socialistische stad en dat eiste zijn tol ook na de fluwelen revolutie. Mede dankzij de steun van de plaatselijke overheid kwam er toch een kerk tot stand waarnaast nu ook een prachtige pastorie is verrezen. De zeven gemeenteleden van weleer maken nu deel uit van zeker 125 kerkbezoekers per eredienst en nog steeds worden er door Gods genade jongeren en ouderen aan de gemeente toegevoegd. Een wonder uit Gods hand…

Op diaconaal gebied is de Gereformeerde kerk in Slowakije wel actief, maar naar Nederlandse maatstaven gerekend zijn er duidelijk minder activiteiten. Toch zijn er een aantal goede initiatieven opgezet. De landelijke kerk voorzag in een centrum voor emeriti-predikanten, die in de meeste gevallen na hun emeritaat geen eigen onderkomen hebben. In het plaatsje Mad is ook weer met steun van HOE een consultatiecentrum op Gereformeerde grondslag voor alcoholisten tot stand gekomen. Het landelijke jeugdwerk kreeg een grote impuls dankzij een project van HOE, dat voorziet in het in eigen beheer exploiteren van jeugdkampen door de kerk. Daarvoor moesten dure accomodaties worden gehuurd. In het dorp Ton is men nu bezig om in nauwe samenwerking met Besoyen-Waalwijk een dagopvang te bouwen voor verstandelijk gehandicapten. Alleen al in deze regio komen er 300 gemeenteleden voor in aanmerking, die nu allemaal in de huiselijke situatie zonder enige begeleiding worden opgevangen. In een aantal gemeenten is een soort voedselbank opgezet, die dankzij de winterhulp-aktie van HOE voorziet in het verstrekken van maaltijden, kleding, voedselpakketten en medicamenten aan armlastige gemeenteleden. Een klein aantal predikanten is ook bezig met het geven van geestelijke en materiële hulp aan Roma-gezinnen. In de oostelijke stad Kosice is de jeugdwerkorganisatie van de Gereformeerde kerk bezig een pand in te richten voor stadsjongeren met drugs- en alcoholproblemen. Omdat hier zulke grote bedragen mee zijn gemoeid, vorderen dergelijke projecten maar langzaam.

Op het gebied van het christelijk onderwijs heeft Slowakije de afgelopen jaren een grote sprong voorwaarts gemaakt. Tot aan 1993 was geen enkele vorm van regulier onderwijs vanuit de kerk mogelijk. Nu zijn er twee gymnasia en vijf lagere scholen. In het plaatsje Két is ook een Gereformeerde kleuterschool opgericht. In andere plaatsen is men dit ook van plan. De lagere school in het Oost-Slowaakse plaatsje Vojany is een prachtig voorbeeld van integratie van Gereformeerde jongeren en Roma-kinderen. Toen de school nog een staatsschool was, werd deze alleen maar bezocht door Slowaakse kinderen. Het schoolverzuim onder Roma-kinderen is nu verleden tijd is deze streek. In andere regio’s is het schoolverzuim onder Roma-jongeren enorm hoog, hetgeen nu en in de toekomst tot grote sociale problemen zal leiden.

Samenvattend kan men stellen, dat de Hongaars sprekende Gereformeerde kerk van Slowakije een gezegende ontwikkeling heeft doorgemaakt, maar dat op velerlei terrein er nog stappen voorwaarts moeten worden gezet, die zeker steun verdienen vanuit Nederland en vanuit de Stichting Hulp Oost Europa.