Roemenië op de drempel van de EU

Inleiding van ds. Balogh Barnabas tijdens het symposium van Stichting Hulp Oost Europa op 30 september 2006 te Barneveld

Roemenië op de drempel van de EU

Dit is het onderwerp gekozen door het bestuur van HOE en ik heb hier als ondertitel aan toegevoegd: meedoen met vreugde of -in angst- tevergeefs wachten. Tijdens mijn eerste reis door Europa richtte één van mijn goede vrienden mijn aandacht op de verschillende rijstijlen: maak meer gebruik van je achteruitkijkspiegel, kijk wat er achter je gebeurt. Dat is een methode die ik probeer te volgen tijdens mijn presentatie, reflecterend in termen en beelden hoe wij denken over de EU, en in het tweede gedeelte hoe wij Roemenië zien in dit overgangsproces. Uitgezonderd de politieke rechts-extremisten, keken wij in Roemenië met hoge verwachtingen uit naar de kans waar velen in EU-forie voor vielen, voorafgaand aan de eerste diplomatieke onderhandelingen. Daarna zakten velen ineen in EU-fobie.

De stappen voor de drempel...
Een beknopte historie

De oprichting van een verenigd Europa is niet zo recentelijk als menigeen zou denken. De welbekende Hongaarse revolutionair Lajos Kossuth (overleden tijdens emigratie naar de VS in 1892) opperde de plannen voor een federatie/unie, de zogenoemde Staten langs de Danube.  Zelfs eeuwen hiervoor had het Romeinse rijk veel van de huidige Europa’s gebieden samengebracht. Recente stappen. Roemenië maakte deel uit van het Oost-Europese blok, waar de Europese Gemeenschap een officieel diplomatiek contact mee aanging. Maar de Roemenen moesten twee decennia wachten, vanwege het feit dat de leiders van de nieuwe Roemeense regering bij de aanvraag van het EU-lidmaatschap, dit zijn overeengekomen. De echte onderhandelingen over de deelname werden gehouden in februari 2000. 2007 werd aangenomen als richtjaar voor deelname aan de Unie, in Kopenhagen, Denemarken. Ondertussen ontving Roemenië in 2004 het volledige lidmaatschap van de NATO. In het Europese Parlement stemden 497 leden voor en 93 tegen Roemeense deelname aan de EU. 71 leden onthielden zich van stemming. Jose Maria Barroso bevestigde in juli dat Roemenië vijf maanden had om de mouwen op te rollen. Als dit niet gebeurt kunnen Bulgarije en Roemenië extreem sterke beperkingen en verschillende subsidiekortingen verwachten – met andere woorden, veiligheidsmaatregelen. Deze zijn meer bedoeld als straf dan als vertraging – zoals een EU commissaris stelde. Dat is het punt waar we ons op het moment bevinden. Op het multiculturele palet van Europa zullen er na Griekenland nog twee landen opdagen, waar de overheersing door Byzantijnse culturen overduidelijk is. Hun ethiek, hun manier van leven en hun moraal is zo anders dan die wij Europees noemen. De landen met protestants erfgoed hebben een radicaal andere houding tegenover politieke macht, tegenover de staat en tegenover het milieu/(leef)omgeving.

1989 en 2007: echte verandering of gewone/gewoon verandering

Naar mijn mening vond er geen echte verandering van het regime plaats na de snelle en plotselinge ineenstorting van het communistische regime van Ceaucescu. In die tijd waren we deel van een andere unie: de Sovjet Unie. Met zijn krachtige/solide regeringssysteem is de EU ook sterk, maar de filosofie is anders dan die van de SU. De Oost-Europese landen werd niet gevraagd of zij wilden integreren in die unie, maar het was hoe dan ook moeilijk om af te komen van het inhumane, atheïstische militaire systeem zoals de wereld dat kent van 1956 of 1968. In plaats van de militaire troepen, marcheren er tegenwoordig enorme multinationals binnen. In plaats van vreemde, hoge officieren regeren nu mooi geklede buitenlandse of inheemse managers en zakenlui de Oost-Europese landen. Na de Tweede Wereldoorlog werden de grenzen verplaatst op last van hogerhand. Nu gebeurt dat door de vrije keuze van west tot oost en wij denken dat alles wat uit het westen komt licht is, maar het blijft waar: ex oriente lux ex occidente luxus (van het oosten komt licht, van het westen problemen (vrije vertaling))

Hoge aantallen Roemeense inwoners vrezen de implementatie van de grote unie. Iedereen die denkt dat 1 januari 2007 een feestdag zal zijn, zal teleurgesteld worden. Ieder die weet dat de integratie een lang en pijnlijk proces zal worden, zal hier hard voor werken. Er is geen twijfel dat Roemenië vroeg of laat een lidmaat van de EU zal worden, maar een duidelijke beoordeling/inschatting zal gemaakt moeten worden door allen die leidinggeven op politiek, economisch, moreel en spiritueel niveau. We kunnen zeggen dat de EU de agenda bepaalt, maar binnen de Roemeense gemeenschap moet worden voorbereid op een realistische planning en een diepe, menselijke oplossing gevonden worden die tegemoetkomt aan de behoeften van mensen.
Ik denk dat er twee belangrijke stappen gezet moeten worden op politiek niveau:
- de harmonisatie van de twee wetgevingen voortzetten, de één in de EU en de ander in Roemenië,
- en om de typische mentaliteit op de Balkan te veranderen: ‘wat ze ook zeggen in Brussels, de mensen geloven het.’

Roemenië en de gemeenschap moeten leren dat je niet voor de rechten moeten vechten, maar dat ze je gegeven moeten worden, ze moeten geschonken worden. De strenge voorwaarden opgezet voor de Roemeense economie, verwijzen naar de schaduwzijde, die transparanter moet worden. De mentaliteit van het zogeheten ‘kleine souvenir’ infecteerde van boven naar beneden de hele samenleving, van de oostgrens tot aan de westgrens. (Er is een gezegde dat als je goedkeuring wilt ontvangen in één van de publieke kantoren/ministeries, dat je de deur moet openen met je voet of met je hoofd – je handen dragen de geschenken…)
Roemenië opende zijn markt voor veel westerse producten en maakte zijn eigen arbeidsmarkt toegankelijk. Veel kleine boeren zijn niet in staat om hun eigen producten – melk, fruit, groenten – te verkopen, zowel vanwege de lage kwaliteit als vanwege de lage importprijzen (aardappels, meloen, appel, kaas). De goedkope arbeid trekt veel investeerders aan; meest Italiaanse, maar ook veel Nederlandse en Duitse investeerders. In veel gevallen zijn de werknemers afhankelijk van de welwillendheid van hun werkgevers, wat de werkgevers arrogant maakt, met laaggeschoold of niet goed getrainde werknemers die financieel afhankelijk zijn van hun werk.

Het is niet moeilijk om te voorspellen hoe dit proces de verschillende generaties van de samenleving zal beïnvloeden. De kleine kinderen zullen opgroeien binnen de EU; zij zullen de meeste plotselinge veranderingen niet opmerken. Zij zullen het meeste profiteren, omdat zij kunnen genieten van de vrucht van de nieuw geplante bomen. Volgens een onderzoek uit 2004 heeft de jongere generatie zich voorgenomen, in groten getale het land verlaten. Dat beïnvloedt het familiesysteem tragisch. Legio volwassenen, één van de ouders maar meestal zowel vader als moeder, zoeken werk in Italië, Spanje en Frankrijk. Ruimgenomen zoeken twee miljoen Roemenen hun fortuin in West-Europa, 6% in Groot-Brittannië. (Dit proces helpt ook de Roemeense economie – de waarde van de Euro zakte meer dan 10% binnen een jaar en beïnvloedde positief het aantal werklozen, dat 6% is). De meest risicovolle groep zijn de ouderen en de senioren die moeten stoppen met werken of de pensioengerechtigde leeftijd bereiken.

Na al dit moeten we de werkelijkheid van illegale handel en activiteiten van Roemenen, en ook van etnische minderheden, ook van buiten ons land, onder ogen zien: illegale werkers, misdaad, prostitutie en bedelarij. We falen niet en het is niet stigmatiserend als we dit land een survival-land noemen. Veel van hen proberen een van de vele kleine gaatjes daarvoor te vinden, zowel in het westen als het oosten. Een kleine demografische catastrofe nadert: het aantal abortussen is nog steeds hoog, in de praktijk werkt is er geen familieplanning, en het aantal legale en illegale emigraties is extreem hoog. Veel pessimistische intellectuelen omschrijven de EU als moderne slavernij of als een nieuw rijk waar het democratische uniformisme de zaak overneemt.

Wat voor veranderingen en uitdagingen kan de kerk verwachten?

Ons kerkgebouw is afgebrand zoals velen van u weten. Een topografisch ingenieur verrichtte metingen in het dorp en hij gebruikte als referentie/controlepunt altijd de toren. Na de herbouw zei hij dat niet langer mogelijk was. Ik was onder de indruk van zijn argument: het was een belangrijk oriëntatiepunt. Dat was het zeker. In onze geseculariseerde samenleving  kan in een grote stad zelfs een tweede handswinkel de kerk vervangen als referentie- of oriëntatiepunt. Dietrich Bonhoeffer zei dat, om het Evangelie bekend te kunnen maken en haar boodschap begrijpelijk, het noodzakelijk is om de secularisatie van de samenleving en cultuur te erkennen. Een kerk die begint te seculariseren is zoals een satelliet die de verbinding met het station op aarde verliest. De kerk zal de hoede van de Heilige Geest niet verliezen, maar wel de directe verbinding.

Er was een buitengewoon harde controle op de gebruiken/tradities in het verleden, maar nu heeft de kerk de controle overgenomen als bewaker van wat waardevol en wat waardeloos is - accepteer niet alles wat op de donatielijst staat, zeg tijdig nee. Benader het geïnfiltreerde westerse liberalisme met milde, maar krachtige missionaire liefde. Spreek een duidelijk woord over zondige familie planning en zeg nee tegen ongegronde abortus. Bereik de seksueel gedesoriënteerden met helende liefde, en zeg duidelijk nee tegen seksueel liberalisme. Zeg ja tegen het leven en nee tegen dood wat betreft euthanasie, en het beschermen van huwelijk en gezin en ander waardevol erfgoed tegen de verleidingen van de consumptiemaatschappij. De tien geboden zullen hun actualiteit en mogelijkheden niet verliezen. Het is moeilijk voor te stellen dat de EU de kerk zal steunen in haar streven om de waarden van het christendom te handhaven. Wat kan de kerk doen? Hoe kan de kerk dit proces beïnvloeden? Moeten we als christenen alles verwachten of ontvangen van de EU of hebben we zelf de verantwoordelijkheid om te geven, bijdragen in plaats van deelnemen?

Hoe kan dat proces beïnvloedt worden door de kerk of de hulporganisatie daaraan verbonden?

De kerk heeft een duidelijke visie op de toekomst nodig. We hebben geen enkele macht om Europa te overwinnen, net zoals onze voorvaders die niet geïntegreerd waren in Europa. Zij integreerden in het continent. Deze visie blijft een geschenk, maar we moeten ervoor bidden en ervoor zorgen niet verblind te raken door goud of zilver. We moeten niet verstrikt raken, niet door het respect dat we krijgen van mensen en niet door historische macht die, zoals wij claimen, de kerk gehandhaafd heeft.

We moeten de profetische houding vertegenwoordigen, niet alleen om Gods oordeel te voorspellen of te verkondigen, maar ook om het te onthullen. In cruciale en historisch zware tijden moet de essentiële vraag rijzen of de kerk zichzelf moet aanpassen aan deze wereld (1 Kor 7:31). De kerk moet nooit het verlies van middeleeuwse macht betreuren, maar moet zich bewust zijn van haar sociale verantwoordelijkheid en profetische woordverkondiging. Zoals Billy Graham stelde dat de sociale verantwoordelijkheid niet het resultaat van de missie is, maar een complementair deel. (We zijn niet gemotiveerd om de armen te helpen vanwege hun armoede, maar voor de zaak van onze Redder.) Onze kerk zal in staat zijn om te reageren op missionaire roepingen en geboden van onze Heer, of moet haar naambord veranderen en zich identificeren als organisatie in plaats van organisme – Lichaam van Christus.

Voorgangers, theologen, leken en de geestelijkheid van de kerk zouden gesterkt moeten worden in hun vertrouwen dat zij geen ‘gehuurde hand’ (Joh. 10: 12) of ‘gehuurde mannen’ (Lucas 15:19), geen slaven van Zijn kudde zijn, maar vrije dienaren, vrienden van Jezus Christus.

De kerk lijkt te zijn verward door de grote schaal en het brede gebied van uitdagingen en mogelijkheden in de maatschappij: probeert de politiek te beïnvloeden (maar is erg zwak), wil een rol spelen in onderwijs en cultuur, samenwerken met de plaatselijke overheid – dit alles is niet slecht als zij dit met één doel doet: het uitdragen van de boodschap van het Evangelie/ wat Gods wil is m.b.t. de verlossing. Als de kerk als voorkeur heeft om gezien te worden door het publiek, zal zij vergeten dat de eerste missionaire taak is om gehoord te worden en niet om gezien te worden. Wanneer de kerk, waar dan ook ter wereld, zoekt en vecht voor macht, zal zij haar dienende kracht verliezen, want macht corrumpeert, en absolute macht maakt absoluut corrupt.

Als kerk – en hierin maak ik geen enkel onderscheid – moeten we door onze boodschap de wet van de liefde, gegeven door onze Meester, volgen:
1. Een duidelijk geluid laten horen van berouw/inkeer en vergeving, verzoening (veel pastors en priesters in Oost-Europa zijn druk met het rechtvaardigen van hun samenwerking met de geheime politie, en hun kerken willen dat verleden ontwaren en het veroordelen.
2. Het verspreiden van hoop voor de oude(re) generatie – hun lijden en opoffering in het verleden was niet tevergeefs.
3. Het verkondigen van hoop onder de jongere generatie en hen helpen een duidelijk gevoel voor echte spirituele waarden te ontwikkelen (wederzijds vertrouwen en respect, geloofwaardigheid, toewijding, volharding, respect)
4. Passende voorspraak voor de misdeelden (sociaal misdeelden, vervolgden, etc.), anderen bewust maken van hun sociale verantwoordelijkheid.
5. De sterkeren moeten degenen helpen, die zich achtergebleven voelen in het sterke concurrentieproces van de EU, onder de gelukkigen of zij die kunnen profiteren van het EU-proces.
6. In plaats van futurologische speculaties, duidelijke profetie door Gods oordeel te verkondigen tegen onrechtvaardigheid.
De kerk kan geloofwaardigheid winnen en herwinnen, als de arm van liefdadigheid niet vervangen wordt door missionaire CD’s, missionaire bewegingen en christelijke TV-programma’s.

De politieke partijen zullen verschillende kleuren geven aan de EU; de kerk (het christendom) moet de smaak geven: U bent het zout... (De presidenten van supermachten – VS of SU – kunnen SALT 1 of SALT 2 brengen.) (woorsspeling met salt/zout.) Vaak horen we de beloften wat de EU zal brengen voor de deelnemende landen, maar we stappen niet binnen als bedelaars, maar met een oude en rijke cultuur en traditie. We hebben het recht om oude beelden van het huis van Europa af te nemen en onze eigen decoratie en beelden aan te brengen.

Tijdens het EU-integratieproces werd de kerk voorbijgelopen en in sommige gevallen werd haar geluid niet gehoord of was het niet hard genoeg. Als we het actuele proces vergelijken met de wijde verbreiding van het christendom, toen zij het oude continent overwonnen (beginnend in de eerste eeuw door Constantijn de Grote, tot de VIII eeuw). De kerk integreerde in de EU, maar tegenwoordig is de EU niet bereid om de kerk te laten integreren. Dit kan een positief signaal lijken, en de kerk kan dit interpreteren als een duidelijk signaal dat de wereld/politiek geen uitspraken, blijmoedige- of protestverklaringen verwacht, maar de ware boodschap, simpel gezegd: een getuigenis. De kerk wordt niet de instandhouding van de samenleving of van haar eigen cultus genoemd, maar het gist (Geest…). Nog de Albanezen, nog de Sovjets veranderden de kerk in musea, maar wijzelf, die beweerden trouw te zijn aan onze eigen traditie. Degene die wil dat de kerk blijft zoals zij is, wil niet dat de kerk bestaat. We zouden elke richting moeten verwerpen, die de kerk als instrument van de politieke partijen of andere organisaties gebruikt, en tegelijkertijd ook elke innerlijke verleiding daartoe.

De missionaire taak van de kerk is niet te scheiden van haar sociale en culturele verantwoordelijkheid – de benadering van een integraal antwoord kan als volgt luiden:
1. Een liberale houding – waar de kerk zich aanpast aan de omgeving - dit kan een populaire houding zijn op korte termijn.
2. Traditionele of zelfs fundamentalistische houding, waar zij weigert zichzelf aan te nemen.
3. Missionaire houding – zoekt en vind antwoorden voor de uitdagende vragen, en zelf staat zij open en klaar voor vernieuwing.

Dit betekent niet dat de kerk betrokken moet zijn in de politiek van alledag, maar ze moet haar stem verheffen ten gunste van de eeuwige waarden, temidden van een materialistische wereld, moet verantwoordelijk zijn voor het milieu, moet een duidelijke mening hebben over ethische kwesties (genetica, leven en dood, abortus en euthanasie, seksueel liberalisme, etc.). Als een van de aanwezige kerken in een land behandeld wordt als staatskerk en sterk gesteund wordt door de overheid of de regering, dan zal die kerk de vrijheid van kritiek en meningsuiting verliezen.

Zal de EU het werk van westerse hulporganisaties vervangen?
Is dit het laatste ‘verjaardagsfeest’ van de HOE?

De hulporganisaties hadden zeker een veel hogere score in Oost-Europa dan zij nu hebben. In het verleden moesten we ondergrondse kanalen vinden voor onze buitenlandse contacten, nu moeten we bruggen bouwen, en de steunberen zijn voor die bruggen voor onze naburige landen (Moldavië, Oekraïne). We moeten van tijd tot tijd evalueren en analyseren wat de echte behoeften van de mensen zijn. Roemenie moet niet de achterbuurt van de EU zijn. Rommel kan geëxporteerd worden, niet in termen van slechte auto’s of tweedehandskleding, maar van lage cultuur en negatieve invloed.
De christelijke organisaties zouden veel meer moeten doen dan het overmaken of sturen van geld. Christelijk partnerschap houdt in:
- Het steunen en helpen van de kerk in haar streven om als kerk te blijven bestaan, en het uitdragen van de boodschap in daad en woord
- Lokale groepen wisselen gemaakte plannen uit, accepteren of weigeren deze, tonen echte partnership.
- Het helpen ontwikkelen van waarden; manieren van echte samenwerking en wedijver
- Uitwisselingsprogramma’s voor jeugd en leiders van ondernemingen
- Onszelf bewust maken van onze innerlijke waarden en mogelijk maken om dit te delen (trouwens, we zouden de grote spirituele aandeelhouders van de EU kunnen worden)
- Met onze post-communistische kerk hiërarchie kunnen we Gods soevereiniteit niet schaden, maar hem wel pijn doen
- De politieke democratie is geen alternatief voor de presbyteriaanssynodale kerkelijke organisatie.

De EU zal een thuis zijn voor vluchtelingen, voor oosterse nieuwkomers, voor sociaal misdeelden of gewoon een huis met veel afdelingen, waar de witgehemde politici zullen beslissen over onze toekomst. Wat zal de duidelijkste en onmiskenbare waarde zijn, de meest harde valuta: de familie en zijn banden – en voor uw toekomst zal niet de verkiezing in het Witte Huis of Straatsburg beslissend zijn. Uw leven zal het meest beïnvloed worden door de beslissing genomen in uw eigen huis.

Het opklimmen van Roemenie in de overmacht van de EU zal niet gelijk zijn aan de Roemeense revolutie – we moeten betrokken worden, niet de gebeurtenissen op tv bekijken zoals in 1989 – velen verwachten dat zij alleen een programma hoeven te volgen en het wonder van een beter leven zal vanzelf verschijnen. Het bereiken van het EU-lidmaatschap is niet ver meer weg en het is geen droom, maar het is nog steeds een lange weg totdat de Roemeense politici betrouwbaarheid zullen verwerven, en onze scores zullen verbeteren in wetgeving, mensenrechten, milieu, corruptie, onderwijs, etc.

De ideologische grens tijdens de Koude Oorlog werd het IJzeren Gordijn genoemd – als dit zich verplaatst richting de Moldavische Republiek en Oekraine, dan zal dit leiden tot isolatie in plaats van verbondenheid. Roemenie is voor een tijd de bewaker van de oostgrens van de EU, maar op de lange termijn zou hij eerder een poort dan een poortbewaker kunnen worden. Voor zeker 500 jaar had Europa te maken met de dreiging van het Ottomaanse Rijk, nu willen beiden hun grenzen uitbreiden naar elkaar.

De EU is niet de hemel op aarde en in dit vooruitzicht moeten we ons als christenen onze plichten en een duidelijk beeld realiseren:
1. Zijn Koninkrijk is volledig Zijn Goddelijke daad – de EU is het resultaat van menselijke inspanningen
2. Zijn Koninkrijk is gebaseerd op liefde en vergeving – de EU is gebaseerd op goede technologie
3. Zijn Koninkrijk is vervuld in onze harten – de EU zal nooit volmaakt zijn

Onze grootste taak als kerk en hulporganisaties binnen de EU moet opgenomen worden en gezien worden als de groeiende mogelijkheid van de missie – vooral wanneer we denken aan het voormalig Joegoslavië of Turkije.